محمد می نویسد

برای من باعث افتخاره که دوستانی از دبیرستان دارم که حالا به کانادا مهاجرت کردند و با وجود فاصله‌ی هزاران هزار کیلومتری با هم، معرفت به خرج می‌دن که با هم گاهی تماس تصویری داریم. توی تماس تصویری اخیری که با هم داشتیم، مسئله‌ای پیش اومد. از این لحاظ که روانشناسی و اقتصاد هر دو شبه‌علم هستند و حتی یک بین‌رشته‌ای به وجود اومده که بهش می‌گن «اقتصاد رفتاری» یا همون Behavioral Economics.

در واقع این رشته می‌آد عواملی، مثل احساسات، روندهای اجتماعی و شناختی جامعه رو بررسی می‌کنه تصمیم‌گیری‌های مالی رو تحلیل یا پیش‌بینی کنه. جا برای بحث توی این زمینه زیاده که توی این پست نمی‌گنجه.

اما چرا توی عنوان گفتم که من رو کنجکاوتر کرد؟

وقتی حرف این شد که اقتصاد یه شبه‌علمه، به خودم گفتم واقعا چرا این فکر رو می‌کنه؟ ولی بروز ندادم. برای من که اقتصاد اصلا شبه‌علم نیست. اگر بخواهیم حتی سطحی هم فکر کنیم، مگه می‌شه یه رشته نوبل داشته باشه و شبه‌علم باشه؟ حتی این رو توی ذهن خودم داشتم که چجوری مهندسی تحقیق درعملیات که ریاضی کاربردی هست رو می‌شه به اقتصاد ربط داد.

در ادامه به این می‌پردازیم که یه مهندس تحقیق در عملیات که حتما پایه ریاضیاتی قوی‌ای قراره داشته باشه، به توسعه مدل‌های اقتصادی قراره کمک کنه.

وقتی بخواهیم به عنوان «مهندس تحقیق در عملیات» کار کنیم، به اختصار باید کارهای زیر رو انجام بدیم:

• مدلسازی ریاضی مسائل واقعی
• حل مسائل بهینه‌سازی
• تحلیل سیستم‌های پیچیده و عدم قطعیت
• پشتیبانی تصمیم‌گیری مدیران
• ترکیب با علم داده که کمی مدرن‌تر است

کجا یه مهندس تحقیق در عملیات کار می‌کنه؟

• تولید و کارخانه
• لجستیک و حمل و نقل
• بانک و بیمه
• انرژی
• سلامت
• استارتاپ‌های تکنولوژیکی
• تیم‌های تحلیل داده

---

حالا من می‌آم چند حوزه کلیدی رو که مهندس تحقیق در عملیات در اقتصاد می‌تونه ایفای نقش کنه می‌گم:

۱- مدیریت و تحلیل ریسک:

اقتصاد مالی و اقتصاد سنجی، ابزارهای کمی قدرتمندی برای مدلسازی عدم قطعیت، قیمت‌گذاری ریسک و تصمیم‌گیری در شرایط احتمالی هستند. در پروژه‌های واقعی تحقیق در عملیات (مثل مدیریت زنجیره تامین، برنامه‌ریزی تولید یا سرمایه‌گذاری) درک عمیق مفاهیمی مثل «ارزش در معرض خطر»، «بازده مورد انتظار» و «تنوع بخشی» حیاتی هست.

۲- اقتصاد مدیریت و طراحی مکانیزم:

در این قسمت بحث می‌شود که چگونه انگیزه‌های افراد و بازیگران مختلف (مشتریان، رقبا یا تامین‌کنندگان) در مدل‌ها لحاظ بشن.

۳- بهینه‌سازی در سطح کلان و سیاست‌گذاری:

از ایده‌ها در حوزه‌های مختلفی که قبل‌تر هم اشاره شد، مثل حمل و نقل یا سلامت (مربوط به رفاه عمومی)، اقتصاد کلان و اقتصاد سنجی می‌شه کمک گرفت.  در واقع ارزیابی اقتصادی پروژه‌های بزرگ یه مهارت ارزشمند قراره باشه.

۴- تحلیل بازار و پیش‌بینی:

در مدلسازی تقاضا در زنجیره تامین، برنامه‌ریزی ظرفیت یا قیمت گذاری، درک رفتار مصرف‌کننده و ساختار بازار ضروری هستن. اینجا هم با استفاده از اقتصادسنجی که بخش جدایی ناپذیری از مدل‌سازی اقتصادی هست مکمل قدرتمندری برای مهندس تحقیق در عملیات می‌تونه باشه.

---

توی بررسی دو تا رشته‌ای که گفتم، خودم هم نمی‌دونم چجوری دقیق می‌شه ربطشون داد، ولی حداقل این رو می‌دونم که پایه ریاضیاتی و درک عمیقی از آمار و احتمال می‌خواد. این آمار و مدلسازی یه ابزار قدرتمنده که باهاش خیلی کارا رو می‌شه انجام داد. خیلی دوست دارم به زودی سایدپروجکت‌هایی رو انجام بدم و با شما هم به اشتراک بگذارم!

چند سال پیش علاقه داشتم توی ماراتن‌ شرکت کنم تا اسفند پارسال رسید و توی اولین ماراتن دوچرخه‌سواری لوت شرکت کردم ومهر هم توی ماده ۱۵ کیلومتر لوت دویدم. حد فاصل این دو ماراتن ۱۲ کیلو هم لاغر شدم. اگر هم عضو کانال تلگرام بنده هم باشید در مورد ۳ ورزش هوازی‌ای که انجام می‌دم هم حتما مطالعه کرده‌اید!

خلاصه که من هم سرم درد می‌کنه واسه آمار و ارقام. به خودم گفتم یک سری پست در مورد ماراتن‌های جهان را گرد هم بیاورم تا محتوای فارسی از این قافله عقب نمونه! اولین پست در مورد بزرگ‌ترینشان هست یعنی نیویورک! (۱۰۰۳ کلمه)

ابتدا به طور خلاصه بررسی می‌کنم که اهمیت ماراتن نیویورک برای تمام برگزارکنندگان ماراتن‌های سراسر دنیا چیست؟

[این ولاگ انگلیسی توی یوتوب رو هم از دست ندید]

برگزاری ماراتنی در این ابعاد مدل بی‌نظیر مدیریت و سازماندهی رویداد هست. در ادامه به صورت تیتر وار می‌گم که چجوری:

استانداردهای عملیاتی

• سیستم ثبت‌نام و مدیریت شرکت‌کنندگان: مدلی برای مدیریت حجم عظیم متقاضی
• برنامه‌ریزی لجستیکی: الگویی برای هماهنگی منابع در کلان‌شهری پیچیده
• مدیریت داوطلبان: ساختار بهینه برای سازماندهی هزاران داوطلب

نوآوری‌های اجرایی

• سیستم گروه‌های شروع (Wave Start) که در بسیاری از ماراتن‌ها اقتباس شده است
• تکنولوژی‌های ردیابی زمان‌بندی واقعی
• برنامه‌ریزی امنیتی جامع برای رویدادهای بزرگ

---

کار به این بزرگی حتما باید مدل اقتصادی و درآمدی باثباتی داشته باشه:

منابع درآمدی الهام‌بخش

• شهریه ثبت‌نام: ساختار قیمت‌گذاری مرحله‌ای
• حامیان مالی: مدل جذب اسپانسرهای متعدد و متنوع
• محصولات جانبی: فروش البسه و سوغات مسابقه
• حقوق پخش: الگوی رسانه‌ای برای ماراتن‌های دیگر

تأثیر اقتصادی قابل مطالعه

• مدل سنجش تأثیر اقتصادی بر شهر میزبان
• الگوی همکاری با کسب‌وکارهای محلی
• سیستم توزیع منافع اقتصادی

---

بازاریابی در سطح جهانی و الگوی جذب مشارکت

استراتژی‌های برندسازی

• داستان‌سرایی موفق: خلق روایتی فراتر از یک مسابقه ورزشی
• شهرت جهانی: مدل ساخت برند بین‌المللی
• مشارکت اجتماعی: تلفیق ورزش با مسئولیت اجتماعی

جذب شرکت‌کنندگان بین‌المللی

• سیستم لاتاری و شرایط ثبت‌نام که تعادل بین المللی و محلی را حفظ می‌کند
• استراتژی‌های هدف‌گیری بازارهای مختلف جهانی
• برنامه‌های ویژه برای گردشگران ورزشی

---

بحث بسیار مهمی که دنیا را زیر و رو کرده: دیتا و تحیل آن

سیستم‌های پیشرفته

• ردیابی و زمان‌سنجی: استانداردهای صنعت در جمع‌آوری داده‌های عملکرد
• اپلیکیشن‌های موبایل: مدل تعامل با شرکت‌کنندگان قبل، حین و بعد از مسابقه
• تحلیل داده‌ها: استفاده از آمار برای بهبود مستمر رویداد

بینش‌های ارزشمند

• داده‌های دموگرافیک برای برنامه‌ریزی بازاریابی
• الگوهای عملکردی برای طراحی مسابقات
• معیارهای سنجش موفقیت قابل اقتباس

---

هر جا سخن از مشارکت اجتماعی هست، نام پایداری می‌درخشد

برنامه‌های زیست‌محیطی

• استانداردهای مدیریت پسماند در رویدادهای بزرگ
• برنامه‌های جبران کربن
• همکاری با سازمان‌های محیط زیستی

مشارکت اجتماعی

• مدل همکاری با سازمان‌های خیریه
• برنامه‌های شمول اجتماعی و دسترسی برای همه
• تأثیرگذاری بر جامعه محلی

---

خیلی خوب هست که دانشی که در برگزاری کسب می‌شه مستندنگاری بشه، چون:

قابلیت‌های قابل انتقال

• مقیاس‌پذیری: نحوه مدیریت رشد تدریجی رویداد
• انعطاف‌پذیری: سازگاری با شرایط متغیر
• تداوم: حفظ کیفیت در طول سال‌ها

معیارهای ارزیابی موفقیت (خوراک کار مهندس صنایع!)

• رضایت شرکت‌کنندگان (فراتر از زمان پایان‌بندی)
• تأثیر اقتصادی بر جامعه میزبان
• پوشش رسانه‌ای و برندآگاهی
• نوآوری و بهبود مستمر

---

 رکوردشکنی در دنیای ماراتن‌ها

پیشگامی تاریخی

ماراتن نیویورک در دهه ۱۹۷۰ اولین مسابقه‌ای بود که یک رویداد رقابتی کوچک را به یک نمایش مشارکتی عظیم تبدیل کرد. از آن زمان، این مسابقه معمولاً به عنوان بزرگترین ماراتن جهان شناخته شده است، اگرچه ماراتن‌های لندن، برلین، شیکاگو و پاریس در سال‌های مختلف به طور مختصر این جایگاه را به چالش کشیده‌اند.

رقابت برای عنوان بزرگترین ماراتن جهان

رکوردشکنی امسال

• ماراتن نیویورک ۲۰۲۵: بیش از ۵۹,۰۰۰ نفر
• رشد قابل توجه: افزایش ۶.۵٪ نسبت به سال گذشته
• پیشی گرفتن از لندن: با اختلاف حدود ۲,۵۰۰ نفر

آمار دقیق شرکت‌کنندگان

• تعداد نهایی دونده‌ها: ۵۹,۱۳۳ نفر (تا تاریخ ۱۱/۸/۲۰۲۵)
• عدد کلی شامل ورزشکاران ویلچر و هندسایکل: ۵۹,۲۳۰ نفر
• رکورد قبلی (۲۰۲۴): ۵۵,۰۰۰ نفر
• اوج قبلی (۲۰۱۹): کمی کمتر از سال ۲۰۲۴

جایگاه در میان ماراتن‌های جهانی – باشگاه انحصاری ۵۰,۰۰۰ نفره

تنها پنج ماراتن در جهان به طور منظم از مرز ۵۰,۰۰۰ شرکت‌کننده گذر کرده‌اند: نیویورک، لندن، پاریس، برلین و شیکاگو

رقبای جهانی در سال جاری

• لندن: ۵۶,۷۲۵ نفر با وجود شرایط آب‌وهوایی گرم
• شیکاگو: ۵۴,۰۰۰ نفر با رشد ادامه‌دار
• پاریس: ۵۵,۰۰۰ نفر (همیشه نزدیک به رکورد)
• برلین: کاهش به ۴۸,۰۰۰ نفر پس از تاج‌گذاری مختصر در ۲۰۲۴

روند رشد در یک دهه گذشته – رشد تدریجی تا جهش ناگهانی

• از ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴: رشد افزایشی و محدود
• سال ۲۰۲۵: جهش ۶.۵٪ به بیش از ۵۹,۰۰۰ نفر
• ثبات در مرز ۵۰,۰۰۰ نفره از سال ۲۰۱۳

چشم‌انداز آینده و چالش‌های رشد – رقابت برای عبور از مرز ۶۰,۰۰۰ نفری

• لندن: با بیش از یک میلیون متقاضی در لاتاری امسال، پتانسیل افزایش تعداد
• نیویورک: با رکوردشکنی امسال، موقعیت رهبری را تثبیت کرد
• سایر ماراتن‌ها: همچنان در جمع پنج ماراتن بزرگ جهان قرار دارند

---

تحلیل محل سکونت دوندگان

تحلیل شرکت‌کنندگان داخلی (ایالات متحده)

سهم تغییرات نیویورک:

• سال گذشته: ۵۶.۵٪ از کل شرکت‌کنندگان آمریکایی
• سال جاری: ۵۷.۱٪ از کل شرکت‌کنندگان آمریکایی
• تغییر: افزایش ۰.۶٪ در سهم

سهم تغییرات نیوجرسی:

• سال گذشته: ۹.۶٪ از کل شرکت‌کنندگان آمریکایی
• سال جاری: ۱۰.۲٪ از کل شرکت‌کنندگان آمریکایی
• تغییر: افزایش ۰.۶٪ در سهم

ترتیب ایالت‌های برتر (بدون تغییر):

۱. نیویورک (۵۷.۱٪) – ۲. نیوجرسی (۱۰.۲٪) – ۳. کالیفرنیا –۴. ماساچوست – ۵. تگزاس – ۶. فلوریدا – ۷. ایلینوی – ۸. پنسیلوانیا –۹. کانکتیکات – ۱۰. اوهایو

تحلیل تغییرات

• ثبات ساختاری: ترتیب ۱۰ ایالت برتر بدون تغییر باقی مانده است
• تمرکز جغرافیایی: افزایش جزئی در سهم ایالت‌های مجاور (نیویورک و نیوجرسی)
• فرضیه برنامه ۹+۱: احتمال تأثیر برنامه‌های محلی بر افزایش ساکنین منطقه

---

تحلیل شرکت‌کنندگان بین‌المللی

نقشه جغرافیایی کشورهای مبدأ

(در این بخش نمودار کشورهای مبدأ ارائه می‌شود که نشان می‌دهد دوندگان از کدام کشورها در ماراتن شرکت کرده‌اند)

نکات کلیدی جغرافیایی

• تغییرات محدود: الگوی کلی مشابه سال گذشته
• افزایش منطقه‌ای: رشد در ایالت‌های همجوار نیویورک
• پایداری رتبه‌بندی: ثبات در ترکیب جغرافیایی شرکت‌کنندگان

بینش‌های استراتژیک

برای برگزارکنندگان:

• تمرکز بازاریابی: اهمیت حفظ حضور قوی در ایالت نیویورک و مناطق همجوار
• برنامه‌های محلی: تأثیر مثبت برنامه‌هایی مانند ۹+۱ بر مشارکت منطقه‌ای
• ثبات بازار: پایداری الگوهای مشارکت در بلندمدت

برای تحلیل‌گران:

• شاخص رشد سالم: افزایش متعادل در مناطق مختلف
• پتانسیل توسعه: فرصت‌های رشد در ایالت‌های با سهم کمتر
• تحلیل آینده: نیاز به بررسی دقیق‌تر تأثیر برنامه‌های ثبت‌نام محلی

این پست قراره دو یا سه تا قسمت داشته باشه! عنوان بعدی «چهره متغیر ماراتن: تحولات سرعت شرکت‌کنندگان» خواهد بود.

پست قبلی که گفته بودم دوست دارم وبلاگ تایلر کاون رو بیشتر بخونم. پست جالبی اخیرا گذاشته که مشاهداتش از عمان هست:

«عُمان از بسیاری از کشورهای خاورمیانه یا حوزهٔ خلیج فارس آرام‌تر به نظر می‌رسد، و در مسقط می‌توان مناظری را دید که شامل دریا، ساختمان‌های سفیدرنگِ مرمری، کوه‌ها در پس‌زمینه و چندین قلعهٔ قدیمی است.

اتباع خارجی زیادی در اطراف دیده می‌شوند، اما برخلاف بسیاری از کشورهای خلیج فارس، بیشتر افرادی که می‌بینید بومی هستند نه مهاجر. زبان انگلیسی به‌طور گسترده صحبت می‌شود و تقریباً روی بیشتر تابلوها و منوها حضور دارد. زنان روسری به سر دارند، اما معمولاً صورتشان پوشیده نیست. فضا دوستانه است و همه‌چیز به‌طرز چشمگیری امن احساس می‌شود.

مسقط دقیقاً «یک شهر خطی» نیست، اما بیشتر فعالیت‌ها روی یک جادهٔ اصلی یا در نزدیکی آن متمرکز شده‌اند؛ جاده‌ای که از شرق به غرب امتداد دارد. مرکز مشخصی برای شهر وجود ندارد و معمولاً خودتان را می‌یابید که چندین بار در روز در همان جاده رفت‌وآمد می‌کنید. نکتهٔ مثبت این است که اغلب دریا و کوه‌ها در دیدرس شما هستند. با این حال، رفت‌وآمد در شهر تا حدی یکنواخت است و بخش زیادی از شهر برای پیاده‌روی مناسب به نظر نمی‌رسد.

اغلب پوستر سلطان فعلی را می‌بینید که در کنار آن، عکسی از سلطان پیشین قرار دارد؛ کسی که پنجاه سال حکومت کرده است. این نمایش دوگانه آیا به اعتبار سلطان فعلی می‌افزاید یا آن را محدود می‌کند؟ آیا این انتخاب، تصمیم خود سلطان فعلی بوده، یا اینکه تحت تأثیر گروه‌های ذی‌نفع و حامیان سلطان پیشین ناخواسته به چنین ارائه‌ای مقید شده است؟

موزهٔ ملی بسیار خوب است و نشان می‌دهد که عمان در تاریخ، همراه با یمن، نقش یک تمدن بزرگ را ایفا کرده است. در واقع، عمان پرتغالی‌ها را بیرون راند و سپس از سال ۱۶۹۸ تا ۱۸۵۶ بر زنگبار حکومت کرد. این موضوع توضیح می‌دهد که چرا در آن جزیره این همه درِ عربی و نقش‌مایه‌های مشابه دیده می‌شود.

درآمد سرانهٔ کشور با تعدیل بر اساس برابری قدرت خرید حدود ۴۵ هزار دلار است، اما توزیع آن نابرابر است و کشور آن‌چنان ثروتمند به نظر نمی‌رسد. عدد مشخصی برای درآمد میانه پیدا نکردم، اما حدس می‌زنم این شاخص سطح واقعی زندگی را کمتر از واقعیت نشان دهد. حتی در مناطق دورافتادهٔ روستایی نیز خانه‌ها و جاده‌هایی با کیفیت بالا وجود دارد که نشان‌دهندهٔ آن است که منابع عمومی دست‌کم در مقایسه با برخی کشورهای دیگر، با کارایی قابل قبولی هزینه می‌شوند.

مِسفاة العبریین روستایی کوچک و عمدتاً عمودی است که هنوز از سامانه‌های آبرسانی و آبیاری متعلق به دست‌کم دو هزار سال پیش استفاده می‌کند.

نزوی شهری با حدود ۸۰ هزار نفر جمعیت است که حدود دو ساعت با مسقط فاصله دارد و بازار (سوق) آن بسیار قدیمی‌تر و سنتی‌تر است.

هنگام رانندگی در عمان، موسیقی متن «Passion» اثر پیتر گابریل، از فیلم آخرین وسوسهٔ مسیح، بسیار تأثیرگذار است.

از نظر غذا، رستوران ایرانیِ شاندیز را امتحان کنید یا ماهی کبابی در Turkish House، یا غذاهای یمنی و افغانی. چندین رستوران با عنوان «غذای عمانی» وجود دارد، اما مشکلشان این است که بیش از حد اصیل‌اند، نه اینکه اصالت نداشته باشند. بد نیست برخی از آن‌ها را امتحان کنید؛ بسیاری از غذاها بد نیستند، اما بهترین غذاهای شهر هم نیستند. در یک رستوران حتی صراحتاً از آوردن غذای کوسهٔ خشک و نمک‌سود امتناع کردند. من هم میلی به سفارش گوشت شتر نداشتم که می‌گویند طعم تند و خاصی دارد. سوپ‌های حاوی گوشت و جو خوب هستند، اما به‌طور کلی در مورد غذای عمانی، بهتر است همچنان به ماهی کبابی بازگردید.

در مجموع، عمان مقصدی کمتر از حد شایسته‌اش شناخته‌شده برای سفر است. هم‌زمان عجیب‌وغریب، زیبا و راحت است. نواحی دورافتاده‌تر کشور برای پیاده‌روی در طبیعت و پرنده‌نگری شهرت دارند، اما شاید دو روز اقامت در عمان و یک سفر یک‌روزه به مناطق روستایی، مقدار بهینهٔ تجربه باشد.

برای شهروندان آمریکا و بسیاری از کشورهای دیگر، ورود به این کشور بدون ویزا میسر است.»

جالب هست که فرهنگ یه کشور رو از دید یک اقتصاددان، بخونیم.

با تایلر کاون از طریق پادکست بی‌‌پلاس آشنا شدم و وبلاگش، پست‌های ارزشمندی داره. این پست بهانه‌ای هست برای اینکه وبلاگش رو بیشتر بخونم، چون ترجمۀ فارسی آخرین پست‌ش هست!

«بر اساس قیمت‌های فعلی بازار کالاهای دست‌دوم، یک گزارش جدید می‌گوید «دارایی پنهان» ژاپن از منظر ذخایر ملیِ اشیاء — که به «اقلام خانگیِ بالقوه قابل فروش مجدد» و بلااستفاده برای بیش از یک سال تعریف می‌شوند — ارزشی در حدود ۵۸۰ میلیارد دلار دارد.

طبق این برآورد، محتویات گردوخاک‌گرفته‌ی کمدها، زیرشیروانی‌ها و گاراژهای ژاپن، ارزشی تقریباً برابر با مجموع ارزش بازار شناخته‌شده‌ترین نام‌های شرکتی جهانی این کشور دارد: تویوتا، سونی و سافت‌بانک.

این انباشت قابل‌توجه، معادل حدود ۴۶۰۰ دلار برای هر فرد در ژاپن است.

در چند سال گذشته، ژاپن به‌طور منحصربه‌فردی به یک جاذبه‌ی جهانی برای خریداران کالاهای دست‌دوم تبدیل شده است — از کیف‌های هِرمِس، ساعت‌های رولکس و کفش‌های محدود نایکی ایر گرفته تا کارت‌های معاملاتی پوکمون، بازی‌های ویدیویی قدیمی، چوب‌های گلف، تجهیزات ماهیگیری و عروسک‌های کمیاب «لیکّا».

بخش فزاینده و قدرتمندی از جذابیت ژاپن برای ده‌ها میلیون بازدیدکننده‌ای که سالانه به این کشور می‌آیند، دیگر فقط خریدهای سنتی نیست، بلکه بازار پررونق و آزادِ خریدوفروش حضوری کالاهای دست‌دوم است.

پیری جمعیت ژاپن، وسواس و نظم‌مندی بسیاری از ژاپنی‌ها، و همچنین ارزان بودن ین از جمله عواملی هستند که پشت این تحولات قرار دارند.

{آخر پستش یه پست از تحلیل دقیق فایننشیال تایمز گذاشته بود که اشتراک می‌خواست…}

همانطور که مستحضر هستید، بنده به قسمت‌های ریاضیاتی و احتمالی خرج کردن یا در آوردن پول خیلی علاقه دارم. شاید بشه گفت به طور کلی تامین مالی. یا حتی به طور کلی‌تر پول. اما همه چی که پول نیست بابا! شاید این رو هم بدونید که به بین‌رشته‌ای کردن رشته‌ها هم علاقه‌مندم و اخیرا به یه مطلب رسیدم که از فیزیک کوانتوم توی دنیای مالی استفاده می‌کرد.

مثلا یه روز اگه کامپیوترهایی داشته باشیم که نه تنها سریع‌تر از کامپیوترهای معمولی کار می‌کنن، بلکه می‌تونن احتمالات پیچیده‌ی بازار سهام رو مثل آب خوردن حل کنن. این دقیقاً همون چیزیه که بهش می‌گن Quantum Finance. سعی دارم اینجا ساده و بدون اصطلاحات پیچیده و توی یه قالب متفاوت نسبت به پست‌های دیگه و بر اساس یه پژوهش جالب از دانشگاه نیویورک ابوظبی و گزارش‌های شرکت‌های بزرگ مثل McKinsey، قدم به قدم این بینا‌بین رشته‌ها رو توضیح بدم.

با چی سر و کار قراره داشته باشیم؟
فایننس کوانتومی یعنی ترکیب علم فیزیک کوانتومی (دنیای عجیب ذرات ریز که همه چیز احتمالاتیه) با دنیای مالی. به زبان ساده، کامپیوترهای کوانتومی که از کیوبیت‌های جادویی استفاده می‌کنن میان تا مشکلات مالی رو سریع‌تر حل کنن. مثلاً پیش‌بینی قیمت سهام یا انتخاب بهترین سرمایه‌گذاری‌ها. این حوزه تازه داره شکل می‌گیره و مثل پلی بین فیزیک و اقتصاد عمل می‌کنه. دیگه خبری از محاسبات و برنامه‌ریزی طولانی نیست؛ کوانتوم همه احتمالات رو به صورت همزمان با سناریوهای مختلف بررسی می‌کنه!

چرا کوانتوم حالا؟
با توجه به اینکه بازارهای مالی پر از عدم قطعیت ناشی از رفتار خریدار و فروشنده هست، قیمت سهام ممکنه یهو یه سیر صعودی یا نزولی داشته باشه. فیزیک کوانتومی هم دقیقاً روی همین احتمالات ساخته شده. مثل اینکه ذرات می‌تونن همزمان در چند جا باشن! پس، شباهت دارن: بازار = یه بازی شانس بزرگ، کوانتوم = ابزاری که عاشق شانسه. این ترکیب می‌تونه به بانک‌ها و سرمایه‌گذارها کمک کنه تا ریسک‌ها رو بهتر پیش‌بینی کنن و تصمیم‌های هوشمندانه‌تری بگیرن.

کاربردهای عملی: از بهینه‌سازی سهام تا امنیت داده‌ها

یکی از جذاب‌ترین کاربردها، بهینه‌سازی سبد سرمایه‌گذاری (Portfolio Optimization) هست. تصور کنین می‌خواین بهترین ترکیب سهام رو انتخاب کنین یعنی طوری که سود زیاد بشه و ضرر کم. روش سنتی QAOA (یه الگوریتم کوانتومی) میلیون‌ها گزینه رو همزمان چک می‌کنه و بهترین رو پیدا می‌کنه. خیلی خیلی سریع‌تر از روش‌های قدیمی!

یه کاربرد دیگه، قیمت‌گذاری اختیار معامله (Option Pricing) هست. این یعنی محاسبه قیمت خرید یا فروش سهام در آینده. مدل‌های کلاسیک مثل Black-Scholes کندن و میلیون‌ها سناریو رو یکی یکی بررسی می‌کنن، اما الگوریتم‌های کوانتومی مونت‌کارلو همه رو همزمان حل می‌کنن.

مدل‌سازی ریسک (Risk Modeling). بانک‌ها همیشه نگرانن که ضرر نکنن. با کوانتوم، می‌تونن معیارهایی مثل VaR (مقدار ریسک احتمالی) رو دقیق‌تر حساب کنن. یعنی بفهمن در سناریوهای بد، چقدر ممکنه ضرر کنن و چطور جلوش رو بگیرن.

امنیت هم که خیلی مهمه! (Cryptography & Security) یکی از نقاط قوت کوانتومه. کامپیوترهای کوانتومی می‌تونن رمزهای فعلی رو بشکنن (تهدید بزرگ!)، اما خودشون هم رمزهای فوق‌امنی مثل Quantum-Resilient Keys می‌سازن. شرکت‌هایی مثل QuSecure دارن روی این کار می‌کنن تا داده‌های بانکی (مثل رمز کارت‌ها) در امان بمونن. (یاد اونجای بهروزنامه افتادم که می‌گفت میخ محکم اپل بر تابوت پسورد!)

فریم‌ورک PO-QA: یه مدل عملی از دانشگاه نیویورک ابوظبی
یه پژوهش باحال به اسم PO-QA (چارچوبی برای بهینه‌سازی پرتفوی با الگوریتم‌های کوانتومی) نشون می‌ده چطور این کار عملی می‌شه. اول، داده‌های گذشته سهام رو جمع می‌کنین. هدفش هم اینه که ثابت کنه اینکه کوانتوم دقیق‌تر و سریع‌تره. این مدل مثل یه خط تولیده: داده می‌آد، با نظریه‌های کوانتوم بررسی می‌شه و تصمیم‌گیری اتفاق می‌افته.

چه شرکت‌های بزرگی دارن سرمایه‌گذاری می‌کنن؟
این دیگه تئوری نیست؛ شرکت‌های بزرگ وارد شدن! بانک‌هایی مثل J.P. Morgan روی رمزنگاری امن کار می‌کنه (با تصادف مطلق کوانتومی که هک رو تقریباً غیرممکن می‌کنه). Itaú Bank رفتار مشتری‌ها رو پیش‌بینی می‌کنه HSBC هم وثیقه‌ها رو بهینه می‌کنه تا ریسک کم بشه.

چالش‌ها و آینده: چی در انتظاره؟
البته چالش‌هایی هم هست، مثل ناپایداری کیوبیت‌ها (decoherence) یا هزینه بالای سخت‌افزار (شرکت‌هایی مثل IBM و Google دارن روش کار می‌کنن). فعلاً پروژه‌ها روی شبیه‌سازهای کلاسیک اجرا می‌شن، اما آماده انتقال به کامپیوترهای واقعی هستن. آینده؟ تحول در ریسک‌سنجی، کشف تقلب، امنیت سایبری و مدیریت ثروت. بانکداری بیشترین سود رو می‌بره!

بازی تازه داره هارد می‌شه!
فایننس کوانتومی نشون می‌ده بازارهای مالی ذاتاً تصادفی‌ان، و کوانتوم کلید حلشونه. از پژوهش‌های دانشگاهی مثل PO-QA تا پروژه‌های J.P. Morgan، همه چیز داره از تئوری به عمل می‌رسه. اگر در حوزه مالی یا فناوری کار می‌کنین، این حوزه رو از دست نباید بدیم. می‌تونه بازی رو عوض کنه!

(منابع: پژوهش PO-QA از NYU Abu Dhabi، گزارش McKinsey Quantum Monitor، و سایت Quantum Insider.)